Şema terapi, Jeffrey Young tarafından geliştirilen, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), psikodinamik terapi, bağlanma kuramı ve geştalt terapisi gibi farklı ekollerden ögeler içeren bir terapi yaklaşımıdır. Bu yaklaşım, erken çocukluk döneminde meydana gelen derin duygusal şemaların, kişinin yetişkinlik hayatındaki duygu, düşünce ve davranışlarının nasıl şekillendiğini ele alır.
Şema Nedir?
Şema, bireyin çocukluk ve ergenlik döneminde şekillenmiş olan hayatı algılama ve değerlendirme biçimini belirleyen temel inanç kalıpları olarak adlandırılır. Erken dönemde oluşan işlevsiz şemalar, kişinin kendilik algısında problemler yaşamasına ve duygusal ilişkilerinde sorunlar meydana gelmesine neden olabilir. Bu işlevsiz şemalar uyum bozucu şemalar olarak ifade edilmektedir.
Bazı Uyum Bozucu Şema Örnekleri
Dayanıksızlık/ Savunmasızlık Şeması: Bu şemaya sahip bireyler, kontrol edemedikleri olaylar karşısında büyük bir korku ve endişe hissederler. Bu korku genellikle aşırı kaygı, takıntılı düşünceler ve kaçınma davranışlarıyla kendini gösterir. Birey, sürekli güvence arayışıiçindedir ve bu durum zamanla günlük yaşamını kısıtlamaya başlar. Tehlikeli gördüğü durum ve ortamlardan kaçınma eğilimindedir. Zihinsel olarak felaket senaryoları üretme eğiliminde olabilir. Hayatını kendi oluşturduğu sınırlar çerçevesinde şekillendirir. Bu nedenle, yeniliklere ve değişime karşı aşırı temkinli olabilir.
Terk Edilme Şeması: Bu şemaya sahip bireyler ilişkilerinde yoğun bir şekilde terk edilme korkusu yaşarlar ve bu durum, hayatlarının birçok alanına yayılabilir. Yoğun kaygı ve endişe hissederler. Özellikle yakın ilişkilerinde, sevdikleri insanların onları bırakacağına inanırlar. Bilinçli veya bilinçsiz olarak ilişkilerinde terk edilme riskine karşı aşırı hassas davranışlar sergileyebilirler. Terk edilmemek için partnerlerine aşırı bağımlı hale gelebilirler ve sürekli ilgi ve güvence arayışına girebilirler. Bu kişiler, ilişkilerinde mesafeli durarak olası bir terk edilme acısını önceden engellemeye çalışabilirler. Terk edilmemek için terk eden olmayı seçebilirler. Örneğin, karşı tarafın kendisini terk etmesine fırsat vermeden, ilişkiyi sonlandırarak duygusal olarak daha dayanılabilir bir yol seçebilirler.
Kusurluluk/ Utanç Şeması: Bu bireyler, kendilerini yeterli hissetmez ve sürekli olarak eksik yönleri olduğuna inanırlar. Bu şema, kişinin öz değer algısını zedeler ve başkalarının kendisini eleştireceğine veya yargılayacağına dair yoğun bir korku hissetmesine neden olabilir. Birey, kendini yetersiz, eksik ve kusurlu görme eğilimindedir. Kendi dış görünüşünü beğenmemek veya başkalarıyla kıyaslama yaparak sürekli yetersiz hissetmek gibi düşünceler bu şemaya eşlik edebilir. Sosyal ortamlarda eleştirilme veya reddedilme korkusu nedeniyle içine kapanık davranışlar da görülebilmektedir.
Kendini Feda Etme Şeması: Başkalarının ihtiyaçlarını öncelik haline getirerek hayatı bu ihtiyaçları karşılamak için yaşayan kişiler bu şemaya örnek olarak verilebilir. Kendini bir başkası için feda ederek yaşayan insanlar kendi fiziksel ve duygusal ihtiyaçlarını ihmal ederken kendini anlama ve tatmin dolu bir yaşantıyı deneyimlemekten uzaklaşırlar. Bu şema, kişinin kendi benliğini ikinci plana atmasına neden olabilir ve zamanla tükenmişlik hissi, duygusal tatminsizlik ve pasif agresif tepkiler gibi sorunlara yol açabilir.
Onay Arayıcılık Şeması: Kişi yaptığı, düşündüğü, hissettiği hemen hemen her şey için bir ötekinin onayına ihtiyaç duyar. Gerçekten çok istediği bir şeyi onaylayan bir göz olmadığı takdirde o şey eskisi kadar anlamlı ve çok istenen olmaktan çıkar. Bu şemayı deneyimleyen bireyler iyi hissedebilmek için dışa bağımlı bir hayat şekli neredeyse mecburi bir hale gelir.
Cezalandırıcılık Şeması: Bu kişiler hataların sonuçlarının ağır bir şekilde cevaplanması gerektiğine inanırlar. Hem kendilerini hem de başkalarını hata yaptıklarında affetmekte zorlanırlar. Başkalarının hatalarına karşı sert ve eleştirel olabilirler ancak en büyük cezayı genellikle kendilerine uygularlar. Kendine şefkat göstermeyi daha önce deneyimlemedikleri için bu becerileri zayıftır. Kendi hatalarını telafi etmek için aşırı çaba gösterebilir ya da kendilerini değersiz hissederek cezalandırıcı davranışlar sergileyebilirler.
Haklılık/ Büyüklenmecilik Şeması: Bu kişiler, kendisini diğer insanlardan üstün görme eğiliminde olup, kuralların kendileri için geçerli olmadığını düşünürler. Kuralların kendisi için mühim olmadığına, her ihlal edilen kuralla ilgili geçerli nedenleri olduğunu ileri sürerler. Otorite figürleriyle çatışma yaşayabilir ve kurallara karşı toleranssız bir tutum sergileyebilirler. Haklılık / büyüklenmecilik şeması, bu kişilerin diğer insanlarla olan ilişkilerine olumsuz etki eder. Empati kurmakta zorlanabilir ve başkalarının haklarına veya sınırlarına yeterince saygı göstermeyebilirler.
Şema Terapi Hangi Durumlarda Kullanılır?
- Depresyon
- Kaygı Bozuklukları
- Travma sonrası Stres Bozukluğu
- Özgüven ve Kendilik Algısı Sorunları
- İlişki Sorunları ve Bağlanma Problemleri
- Aşırı Mükemmeliyetçilik ve Katı Sınırlar
- Öfke Kontrol Problemleri
- Yeme Bozuklukları
- Bağımlılık
